Avian influenza - Rewharewha manu - information sheet - te reo Māori - HE8185

Reviewed
June 2026
This resource relates to the following topics:

Download resource

Download PDF

Details

Reviewed
June 2026
Updated
May 2026
Format
Online only
HE code
HE8185
Language
te reo Māori

The full resource:

Pepa pārongo

Rewharewha manu

Ko te rewharewha manu, ka kīia pea he ‘bird flu’, he mate ka pā ki te manu, ka rere pea ki ngā ngoteū katoa.

He maha ngā terenga o te rewharewha manu—kāore e tino rere mai i te kararehe ki te tangata, mai i tētahi tangata rānei ki tētahi anō. Ka rere te rewharewha manu ki te tangata kaha nei te pā ārai kore nei ki te manu, ki tētahi atu kararehe rānei e pokea ana.

Kāore anō kia pā te rewharewha manu ki te tangata i Aotearoa. O ngā whenua e rere ana te rewharewha manu ki reira, ko te hunga ka pokea he tāngata kaha nei te pā ki te manu, ki tētahi atu kararehe rānei e pokea ana e te mate. I tēnei wā, he iti noa te tūpono ka pokea te tangata i Aotearoa.

Ka pēhea te rere o te rewharewha manu ki te tangata?

Ka rere te rewharewha manu mai i te manu, mai i te kararehe kua pokea ki te tangata i pātata rawa ki ērā kāore nei he ārai mate (pēnei i te kākahu whakahaumaru arā, i te karapu, i te maruhā, i te mōhiti ka tata ana ki ēnei kararehe). Ka rere te huaketo i te hūare, i te hūpē, i te tūtae a te manu māuiui. Ka rere mai i ērā atu kararehe i ngā wai o te tinana (tae atu anō ki te waiū).

Ka pokea te tangata i tana pā atu ki tētahi mea kua pokea ki te huaketo, kātahi ka hui te ringa ki te kanohi, ki te ihu, ki te waha, ka rere rānei te huaketo i te hau (hei kōpata, hei korakora ririki, hei puehu) ka kainga e ia. Me uaua ka rere te rewharewha manu mai i te tangata māuiui ki tētahi atu tangata. I ōna wā iti nei he pēnei te rere o te māuiui, kua roa rawa te noho tahi ki te tūroro e pokea ana.

He aha ngā tohumate o te rewharewha manu?

Arā atu anō ngā tohumate o te rewharewha manu, me te kaha ka rangona. Kāore e hua mai he tohumate ki ētahi, ka paku rānei te māuiui (pērā i te rewharewha o te tau). Heoi, ka kino pea te māuiui, ka mate rānei pea i te rewharewha manu. Ko ngā tohumate o te rewharewha manu ko:

  • te kirikā (neke atu i te 38°C), te rongo rānei i te wera me te korohāwini
  • te ngau o te uaua
  • te ānini māhunga
  • te maremare, te hēmanawa rānei
  • te mate tikotiko
  • te ngau o te puku
  • te ngau o te poho
  • te rere o te toto i te ihu, i te pūniho
  • te mate kirikamo (ka whero te kamo, te pae kamo, ā, ka kōpuku hoki). 

Te hunga ngāwari kia pāngia

Ko te hunga ngāwari te pāngia, ko te hunga ka roa te noho ārai kore atu ki te manu māuiui, hemo rānei, ki te kararehe kua pāngia e te rewharewha manu, ki te wāhi e noho ai aua manu, aua kararehe, ki te wai ka hua i ngā tinana.

Me pēhea au mēnā he tohumate rewharewha manu ōku?

Mēnā kua pā atu koe, tētahi rānei o tō kāinga ki te manu, ki te kararehe māuiui, he tohumate rewharewha manu ōna, rapua he āwhina hauora. Whakapā atu ki tō GP, ki tō kaiwhakarato hauora rānei rapu āwhina ai. Waea atu ki a Healthline 0800 611 116 24/7 e riro mai ai he āwhina, he mōhiotanga kore utu. Ina tūpono ohotata, waea atu ki 111.

Ka ūkuia pea e te kaiwhakarato hauora tō korokoro, tō ihu me tō kamo ka whakamātauhia ai mō te mate mēnā kua pā koe ki te kararehe, ki te tangata e pokea ana, ā, he tohumate rewharewha manu ōu.

Ka ahatia ka pāngia au e te rewharewha manu?

Ina pāngia koe e te rewharewha manu, ka whakapā atu tō ratonga hauora ā-rohe ki a koe, ki tō whānau me te hoatu āwhina, tautoko. Ka tukuna atu pea he rongoā patu huaketo hei kaupare i ngā huaketo kei tō tinana, kia iti iho ai tō māuiui. Ko ētahi tāngata ka pāngia e te rewharewha manu ka māuiui rawa, ka haria pea ki te hōhipera.

Mēnā e pokea ana koe e te rewharewha manu, ā, kāore koe i te hōhipera, me noho taratahi koe (arā, me noho ki te kāinga, noho wehewehe) i te wā ka rere pea te mate ki ētahi atu. Me pēnei ā, pau noa te 7 rā i muri i te hua mai o ngā tohumate, ā, ki te māuiui tonu koe i muri, me pēnei kia pau rā anō ō tohumate, kua piki te ora. Ka kōrero kōrua ko tō ratonga hauora ā-rohe mō tēnei tūāhua, ā, ka kōrero tahi kōrua ia rā.

Ka ahatia ki te kīia mai he tangata pā mate au, he pāpātanga rānei?

He tangata pā mate te tangata kua pā atu ki te kararehe, ki te tūtae kararehe, ki te wai tinana kararehe, ki tētahi wāhi kua pokea, e whakapaetia ana kua pokea e te rewharewha manu.

He pāpātanga te tangata i pā ā-kanohi, ā-tinana rānei ki tētahi atu tangata kua pāngia e te rewharewha manu, ki ōna wai tinana, ki ōna tīpakonga i te wā e pokea ana taua tangata.

E rua ko te tangata pā mate me te pāpātanga he tāngata nui ake te tūpono pāngia e te rewharewha manu. Mā tō kaiwhakarato hauora ā-rohe e whakamōhio atu nō tētahi rōpū pēnei koe, māna e mātai te nui o tō tūpono māuiui, e hoatu kupu āwhina, kupu tautoko.

Tērā pea ka:

  • pau i a koe he rongoā patu huaketo: Kei te āhua o te terenga huaketo te tikanga, kei te āhua o tō tūpono māuiui. Mēnā kāore anō tēnā terenga huaketo kia pā ki te tangata, me he iti tō tūpono māuiui, e kore pea e tukua atu te rongoā patu huaketo.
  • me karo i te wāhi, i te tangata tūraru nui: Mō ētahi terenga huaketo, horopaki tūraru nui, ka tohua koe kia tawhiti atu i:
    • te pāmu, te whakaaturanga kararehe, he wāhi pēnei rānei
    • ngā horopaki tiaki tūroro
    • ngā huihuinga nui
    • te tangata ka tino māuiui ki te pāngia ia e te huaketo, pērā i te hunga e tāmia ana te pūnaha ārai mate, te tangata hapū, te tamaiti nohinohi me te hunga kaumātua.
  • Mēnā he tangata pā mate koe, he pāpātanga rānei, ā, ka puta mai he tohumate:
    • me tere te whakawehewehe i a koe (me noho ki te kāinga, me noho tawhiti) 
    • me tere whakapā atu koe ki tō kaiwhakarato hauora ā-rohe mō ētahi kupu ārahi. Kei konei ngā huarahi whakapā: National Public Health Service

Me pēhea te kaupare i te rewharewha manu?

Me kaua e tata ki ngā manu, ki te kararehe māuiui, mate rānei. Mēnā e tika ana kia pā atu koe ki te manu mohoao e māuiui ana, whāia ngā tohutohu o konei: Avian influenza

Ina puta koe ki te pōkai whenua, ki te noho puni, ki te wero kararehe, ki te whakahīkoi kurī i te taiwhanga noho manu, ki hea ake rānei e tūponotia pea he manu mohoao, he ngoteū o te moana, me pēnei koe.

  • Ki te tūponotia he pōkai manu e 3, neke atu rānei ōna manu māuiui, manu mate, me wawe te waea atu ki te Exotic Pest and Disease Hotline o Biosecurity New Zealand, 0800 80 99 66
  • Ki te tūponotia he manu mohoao māuiui, mate rānei, kaua e pā atu ki te tinana, ki ōna wai tinana rānei. Kaua e tukua ngā tamariki, ngā kurī, ngā kararehe rānei kia tata atu, kia pā atu rānei.
  • Horoia ō ringaringa ki te hopi me te wai rere, ki te wai patu ero rānei, kia kaha – mātua rā, hei mua, hei muri hoki i te pā atu ki te kararehe me ō rātou taiwhanga noho.

Mēnā kei te haere koe ki tāwāhi:

  • Tirohia te pae tukutuku Safe Travel mō ngā tohutohu hauora o te wā e pā ana ki ngā whenua e tae atu ai koe: SafeTravel
  • Me wero tō tinana ki ngā wero ārai mate e tika ana mō ngā whenua e tae atu ai koe. Whakapā atu ki tō tākuta, ki tō kaiwhakarato hauora hei kōrerorero, hei kimi tohutohu.
  • Mēnā kei te haere koe ki te wāhi kua pāngia e te rewharewha manu, me kaua e:
    • tae atu ki ngā pāmu me ngā mākete kararehe ora, ki te wāhi patu mīti, ki te wāhi e pokea ana e te tūtae kararehe, e te wai tinana kararehe.
    • pā atu ki te manu mohoao, ki te manu mōkai rānei.

He tikanga kai

E kore te huaketo manu e pai ki te wera, nā, e pai ana te kai i te kai maoa, i te miraka kua tāwerahia. E kore koe e pāngia ki te rewharewha manu e te kai heihei, e te hua manu kua maoa kia tika, e te miraka kua tāwerahia hei inu. Mō ētahi atu kōrero mō te rewharewha manu me ngā tikanga kai, tirohia te hononga ki MPI kei te hiku o tēnei pepa pārongo.

Te Wero Ārai Mate

Kāore ngā wero ārai rewharewha manu e kaha whakamahia puta noa i te ao. Heoi, e tika ana te wero ārai i te rewharewha o te tau mō te hunga e mahi ana ki ngā kararehe, mā reira e nui ai te tūpono pāngia e te huaketo. Ahakoa kāore te wero ārai i te rewharewha ā-tau e kaupare i te rewharewha manu, he kaupare pai i te rewharewha ā-tau, ka iti te tūpono ka pāngia te tangata e ngā rewharewha e rua i te wā kotahi. Tērā anō hoki te tūpono ka whenumi ngā huaketo ki te pāngia tahitia te tangata e ngā rewharewha e rua, ka whenumi ngā puna ira (e kīia ana he reassortment) kia puta mai ai he huaketo hou, kino rawa te mate.

Mēnā e mahi ana koe ki te heihei, ki te kararehe pāmu, ki te whare kararehe, ki te whare mātai kararehe rānei, me tono koe i tō GP, tākuta, kaiwhakarato hauora, whare tuku rongoā rānei kia werohia koe ki te wero ārai rewharewha ia tau, ka puta ērā hei te ‘kaupeka rewharewha’ o te tau. Mō ētahi atu kōrero mō te wero ārai rewharewha, toroa a Flu (influenza) vaccine

Mō te kupu āwhina hauora kore utu

  • Waea atu ki Healthline 0800 611 116 ahakoa te hāora o te rā 24/7 mō ētahi tohutohu hauora kore utu, me ētahi mōhiotanga hei ārahi i tō ara whakamua. E wātea ana he kaimātai hauora Māori ki te waea koe i waenga i te 8am me te 8pm. E taea ana anō hoki te ratonga whakawhiti reo, a NZ Relay Service.
  • Mō te hunga e noho ana, e toro ana rānei ki tuawhenua, whakapā atu ki tētahi tākuta mahi pō kei Ka Ora Telecare 0800 2 KA ORA 0800 252 672 kei Ka Ora Telecare rānei. Kei te wātea tēnei ratonga mai i te 5.00pm - 8.30am i ngā rā o te wiki, he 24 hāora te wātea i ngā rangi whakatā me ngā hararei tūmatanui.
  • He ratonga kore utu te NZ Relay Service, kei New Zealand Relay Services mēnā he tangata Turi koe, he taringa āhua turi ōu, he tangata turi matapō koe, he ārai whakaputa kupu rānei ōu.
  • He waea motuhake mō te hunga hauā e wātea ana i te Mane ki te Paraire, mai i te 8.00am ki te 5.00pm. Waea koreutu ki 0800 11 12 13 tukua rānei he kuputuhi ki 8988 mō ētahi kupu āwhina, whakamārama, me toro rānei i a Disability Helpline

Mō ētahi atu pārongo, toroa a

Product Limitation