Fakahuhu mo Ngaue - Breastfeeding and working – Tongan - HE2108
The full resource:
Ngaahi lelei ‘o hono fakahuhu ‘a ho pēpee´
Kapau ‘oku´ ke fakakaukau ke ke foki ‘o ngāue – pe hoko atu ‘a ho‘o feinga ako´ – hili ha‘o fā‘ele, ‘i ho‘o hokohoko atu ke fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´ …
Ko e lelei taha ia ki ho pēpee´
- Ko e hu‘ahuhu ‘a e fa‘ee´, ko e me‘atokoni pe ia ‘e fiema‘u ‘e ho‘o pēpee´ ‘i he ‘uluaki māhina ‘e 6
- ‘Oku kei mahu‘inga pē ke ke fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´ ‘i ho‘o kamata fafanga‘aki ‘a e ngaahi me‘akai kehekehe ‘i hono māhina ‘e 6. Kapau ‘oku faingamālie, hokohoko atu ‘a ho‘o fakahuhu ‘a e pēpee´ kae ‘oleva kuo māhina ‘e 12 pe lahi ange
- ‘E to e mo‘uilelei ange ‘a ho‘o pēpee´ ‘i hano fakahuhu – ‘e si‘isi‘i ange kenau puke ‘i ha ki‘i momoko pe fulū, langakete mo e uesia-kovi (allergies)
- ‘Oku hoko hono fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´ ke mo to e vā‘ofi ange ai. ‘E hoko ‘a ho‘omo vāofi´ ko e tokoni mahu‘inga ia ki he‘ene mo‘uilelei faka‘atamai ‘i he toenga ‘o ‘ene mo‘ui´.
Ko e lelei taha kiate koe´
- Ko ho‘o fakahoko eni ha me‘a mahu‘inga ‘aupito ki ho‘o tama´
- ‘Ikai ke ke to e hela‘ia ‘i hono ngaahi ha hu‘akau pauta ma‘a ho‘o pēpee´
- To e fakasi‘isi‘i ange ai ‘a e fakamole´
- ‘E hoko ‘a ho‘o fakahuhu´ ke si‘isi‘i ange ai ‘a e ma‘u ko e ‘e he kanisā huhu´ pe ko e kanisā kau-‘o e-taungafanau´
- To e si‘isi‘i ange ai ‘a e fasi ‘o e hokotanga hui alanga ‘i ha‘o motu‘a ange.
Ko e lelei taha ki ho‘o pule ngāue´
- ‘E to e si‘isi‘i ange ho‘o li‘aki ngāue´ ko e puke ‘a ho‘o pēpee´
- ‘E to e lelei ange ‘a ho‘o ngāue´ ‘i ho‘o ‘ilo‘i ‘oku ‘i ai ‘a e fakava‘e lelei ‘a ho‘o pēpee´
- ‘E ‘iloa ‘a ho‘o ngāue‘anga´ ko ha feitu‘u lelei ki he fāmili´.
‘Oku meimei uike ‘e 6 ki he 8 pea toki ‘i ha tu‘unga fakafiemālie ‘a ho‘o fakahuhu ho‘o pēpee´ pea fe‘unga ‘a e hu‘ahuhu ke fafanga‘aki ‘a e pēpee´ – toloi ‘a ho‘o foki ki he ngāue´ ‘o kapau ‘oku lava. Mahalo pē ‘e lelei kapau te ke fakasi‘isi‘i ‘a ho‘o houa ngāue´, pe vahevahe ho ngāue´.
Ko ha ngaahi founga ki he fakahuhu´ pea mo ho‘o houa ngāue´
- ‘Oku´ ke ‘i ai tonu ke fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´:
- ‘Oku´ ke ngāue pē mei ‘api (fakahuhu ‘a e pēpee´ ‘i he taimi ‘oku fiema‘u ai´)
- Oku ‘ikai ke ke ngāue mei ‘api:
- ‘Oku´ ke ‘alu pe mo ho‘o pēpee´ ki he ngāue´ (mahalo na‘a ‘oku fiema‘u ha feitu‘u malu ke fakahuhu ai ‘a ho‘o pēpee´)
- ‘Oku ‘i ai ha tokotaha ‘oku to‘otama ‘i ho‘o pēpee´:
- ‘Oku´ ke foki ki ho‘o pēpee´ ke fafanga (‘oku fiema‘u ha me‘alele pea mo ha ngaahi taimi mālōlō ke fakahoko ai eni)
- ‘Oku ‘omai ‘e he tokotaha to‘otama´ ‘a ho‘o pēpee´ ki he ngāue´ ke fakahuhu (mahalo na‘a ‘oku fiema‘u ha feitu‘u malu ke fakahuhu ai ‘a ho‘o pēpee´)
- ‘Oku ‘ave ‘a ho‘o pēpee´ ki ha ako tokamu‘a ofi ki ho‘o ngāue‘anga´ – ‘oku fafanga ‘a e pēpee´ ai (‘oku fiema‘u ha ngaahi taimi mālōlō ke fakahoko ai eni)
- ‘Oku fafanga ‘e he tokotaha kehe ‘a ho‘o pēpee´ ‘aki ho hu‘ahuhu´:
- ‘Oku ‘ave ‘a ho‘o pēpee´ ki ha ako tokamu‘a (‘oku fiema‘u ha ngaahi taimi mālōlō ke tatau ai ho hu‘ahuhu´ ‘i he ngāue´)
- Oku ‘i ai ha tokotaha ‘oku to‘otama ‘i ho‘o pēpee´ – mēmipa ‘o e fāmili´ pe ko ha tokotaha to‘otama - (‘oku fiema‘u ha ngaahi taimi mālōlō ke tatau ai ho hu‘ahuhu´ ‘i he ngāue´)
‘Oku ‘i ai ha ngaahi fa‘ē ‘e ni‘ihi kuo nau ‘omai ha ngaahi fa‘ē kehe ke fakahuhu ‘enau pēpee´ lolotonga ‘oku nau ‘i he ngāue´.
‘Oku mahu‘inga ‘aupito ke mo‘uilelei ‘a e ngaahi fa‘ē kotoa ‘oku nau fakahuhu ‘a e pēpee´. ‘E kei malava pē ke ma‘u ‘e he pēpee´ ‘a e ngaahi mahaki hangē ko e Hepatitis B, Hepatitis C mo e HIV mei hono fakahuhu kinautolu´. Ma‘u fale‘i mei he taha ‘o e ngaahi feitu‘u ‘oku hā atu ‘i mui ‘i he tohi fakamatala´ ni ‘o kapau ‘oku´ ke fakakaukau ke fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´.
Fetu‘utaki ki he uepisaiti ko e Te Uru Tāngata Centre for Workplace Inclusion home ki ha fale‘i ‘o kapau ‘oku ‘ikai tokoni‘i koe ‘e ho ngāue‘anga´.
Kimu‘a pea ke foki ki he ngāue´
Talanoa ki ho‘o pule ngāue´ (te ke lava pē ke ke ‘ave ha taha ke mo ō)
Fakamatala ke mahino ki ho‘o pulengāue´ ‘a e ngaahi lelei ‘a hono fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´.
Fakamahino ko hono fakahuhu pe ko e tatau ‘a ho hu‘ahuhu´ ma ho‘o pēpee´, ko e me‘a kotoa te ke fiema‘u´:
- Ko ha feitu‘u ‘oku ma‘a mo malu
- Ko ha nofo‘anga (sea pe ko ha sofa) ‘oku taau
- ‘Oua to e si‘isi‘i hifo he tu‘o ua´ ha taimi mālōlō miniti ‘e 20.
Pea ‘o kapau ‘e tatau ‘a ho‘o hu‘ahuhu´ ‘e fiema‘u:
- Ha palaki ‘uhila (‘o kapau ‘oku´ ke ngāue‘aki ha pamu ‘uhila ke tatau‘aki ‘a ho‘o hu‘ahuhu´)
- Ha ‘aisi pe ko ha feitu‘u ke tuku ai ha kula ‘aisi ‘oku ‘i ai ha ‘aisi ai
- Ha tepi vai ke fufulu ai ‘a e ngaahi me‘a ngāue tatau hu‘ahuhu´.
Kapau te ke fakahuhu‘aki ho‘o pēpee´ ‘a e hu‘ahuhu – kuo tatau´:
- Fakapapau‘i ‘oku ‘i ha tu‘unga fakafiemālie ‘a hono fakahuhu ho‘o pēpee´ kimu‘a pea toki fafanga‘aki ‘a e hu‘ahuhu kuo ‘osi tatau´
- Fakaangaanga ‘a e tatau ‘a ho‘o hu‘ahuhu´ ha uike ‘e 2 ki he 3 kimu‘a pea ke toki foki ki he ngāue´
- Fakapapau‘i ‘oku lava ‘o fafanga ‘a ho‘o pēpee´ ‘aki ho hu‘ahuhu´ ‘i ha hina hu‘akau
- Feinga ke anga ‘a ho‘o pēpee´ ki hano fafanga ‘e ha taha kehe
- Toutou fakahuhu ma‘u pē
- Fakapapau‘i kuo tatau pea tuku ha hu‘ahuhu fe‘unga ‘i he ‘aisi momoko´.
Kapau ‘oku´ ke fakakaukau ke ta‘ofi ‘a e fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´, feinga ke ‘oua ‘e fakahoko eni ‘i he taimi te ke foki ai ‘o ngāue´. ‘E faingata‘a eni kiate koe pea mo ho‘o pēpee´. Mahalo na ‘oku lelei ke fakahuhu pea toe fafanga hu‘akau pauta ‘a ho‘o pēpee´ ka e ‘oua e fu‘u ta‘ofi fakafokifā ‘a e fakahuhu ho‘o pēpee´. ‘E lelei ke fafanga‘aki ‘a ho‘o pēpee´ ha fa‘ahinga huhu‘ahuhu ‘e ma‘u! ‘Oku ‘ikai fiema‘u ke ta‘ofi fakafokifā ‘a e fakahuhu ‘a ho‘o pēpee´.
Tauhi fakatolonga
- Tatau ho hu‘ahuhu´ ki ha milemila pe hina ‘oku lava o sila‘i mo tāpuni malu
- Hiki ‘a e ‘aho na‘e tatau ai ‘a e hu‘ahuhu´
- Tauhi ‘a e hu‘ahuhu´ ‘i ha ‘aisi mokomoko (fridge) pe ‘aisi momoko (freezer) ‘i he vave taha´. Fa‘o ki mui ‘i he konga ki lalo ‘o e ‘aisi mokomoko' pe ‘aisi momoko'.
Tauhi ‘a e hu‘ahuhu´ ‘i ha:
-
- Houa ‘e 4 ‘i ha feitu‘u ‘oku māfana angamaheni (kofu‘aki ha konga taueli viviku)
- Houa e 72 (‘aho ‘e 3) ‘i ha ‘aisi mokomoko
- Uike ‘e 2 ‘i he puha taupotu ki lalo ‘i he ‘aisi mokomoko´
- Tauhi ‘i ha konga kehe ‘o e ‘aisi momoko´ ‘i ha māhina ‘e 3 ki he 6
- Tauhi ‘i ha ‘aisi tokoto (chest freezer) ha māhina ‘e 6.
- Kapau ‘oku tatau ‘a ho hu‘ahuhu´ ‘i he ngāue´ ‘oku mahu‘inga ke ke tauhi ‘a e hu‘akau´ ‘i ha ‘aisi pe ko ha kula ‘aisi ka e ‘oleva ‘oku´ ke foki ki ‘api
- Fakavai māmālie ‘a e hu‘ahuhu na‘e tuku ‘i he ‘aisi momoko´
- ‘E kei tolonga pē ‘a e hu‘a huhu na‘e fakavai´ hili ha houa ‘e 24 ‘a hono fakavai´
- ‘Oua te ke to e tuku he ‘aisi momoko ‘a e hu‘ahuhu kuo ‘osi fakavai´.
‘Oua te ke fakalili pe fakamafana (microwave) ‘a e hu‘ahuhu´.
Tatau ‘o e hu‘ahuhu´
Ngaahi pamu ‘oku ‘ikai ke faka‘uhila´
Ngaahi pamu ‘oku faka‘uhila´
Tatau nima pē
Fakatau pe haea (hire) ha pamu ‘uhila mei ha fale talavai´, fale koloa ki he pēpee´, mei he kau mataotao ki he fakahuhu´, pe ko e falemahaki´. Kapau ‘oku´ ke pehē ‘oku holo ‘a e hu‘ahuhu ‘i ho sino´, ‘oku fiema‘u ke toe tu‘o lahi ange ‘a ho‘o fakahuhu´ mo e tatau ‘a ho hu‘ahuhu´.
Founga fakama‘a´
- Ngāue‘aki ha vai ‘oku vela ‘aupito ki hono fufulu ‘o e ngaahi pamu mo e me‘a fa‘o‘anga hu‘akau´.
Kapau ‘oku si‘i hifo ho‘o pēpee´ he māhina ‘e tolu´, fakama‘a ‘a e ngaahi pamu´ mo e me‘a fa‘o‘anga hu‘akau´, ‘o ngāue‘aki ‘a e ngaahi founga ko ‘eni´:
- haka ‘i ha vai lili ‘i ha miniti ‘e 5, pē
- fakavai ‘aki ha ngaahi huhu‘a fakama‘a ‘i ha houa ‘e 1
- ‘oku ‘i ai e ngaahi pamu ‘e ni’ihi ‘oku lava ke fakama‘a ‘o ngāue‘aki ‘a e maikoloueivi´.
Ma ‘u tokoni ki hono fakahuhu ‘o e pēpee´ pea mo ho‘o ngāue´
Ki ha ngaahi tokoni mo e fakamatala fekau‘aki mo e:
- Ngaahi faingata‘a ‘o e fakahuhu´
- Ako ‘a e founga ki hono tatau ‘o e hu‘ahuhu´
- Ngaahi pamu tatau ‘o e hu‘ahuhu´
- Tokangaekina ‘o e fakahuhu´ ‘i he taimi ‘oku´ ke foki ai ki he ngāue´.
Tā pe ko ho‘o fakasio he ‘initaneti´:
- Ho‘o mā‘uli´ pe toketā fakafāmili´
- Ko ho‘o neesi´ pe ‘oku ‘iloa ko e Well Child pe Plunket nurse
- Tokotaha mataotao ‘i he fakahuhu´ (ka ‘oku totongi eni)
- LC Directory
- Plunketline – houa ‘e 24, aho ‘e 7, telefoni ta‘etotongi 0800 933 922
- La Leche League
- Find Your Breastfeeding Support - Women's Health Action
pe talanoa ki hao maheni pe mēmipa ‘o e fāmili´ kuo foki ‘o ngāue pea na‘e ola lelei ‘a e fakahuhu ‘ene pēpee´. Fetu‘utaki ki ho‘o mā‘uli´, toketā fakafāmili´, neesi pe tokotaha mataotao ki he fakahuhu ‘o e pēpee´ kapau ‘oku fiema‘u ha kapa hu‘akau efuefu ‘a e pēpee´.
Kapau ‘oku ‘ikai ke ola lelei ‘a e fale‘i ‘oku´ ke ma‘u pē ta‘efiemālie ki ai - to e kumi ha fale‘i kehe.
Na‘e foki ‘a Malia ‘o ngāue ‘i falemahaki ‘i he māhina 4 ‘a ‘ene pēpee´.
Kimu‘a pea fā‘ele‘i ‘a Zoe, na‘a´ ku pehē pē teu foki ‘o ngāue hili ‘eku fā‘ele´, ka na‘a´ ku ongo‘i ongosia ‘aupito hili ‘eku fā‘ele´. ‘I he lolotonga ni´ ko e ‘aho pē ‘e tolu ‘oku ou ngāue ai ‘i falemahaki´, pea ‘oku ‘i ai ‘a e ako tokamu‘a ‘i heni. Na‘e lahi ‘aupito ‘a ‘ene kai´ ‘i he kamata ‘a ‘ene ako tokamu‘a´, na‘e tu‘o ua ‘ene inu hu‘akau pauta he ‘aho´ fakataha mo hono fakahuhu lolotonga ‘a e kai ho‘ataa´. Na‘e a‘u ki ha taimi na‘e lahi ‘aupito ‘a hoku hu‘ahuhu´ pea na‘a´ ku fa‘a tatau lolotonga ‘a e ngāue´, ‘o to e fafanga‘aki ‘eku tama´. Na‘a´ ku fakakaukau leva ke tatau hoku hu‘ahuhu´ ke fafanga‘aki ‘eku tama´ he taimi kotoa pē pea ‘oua ‘e toe ngāue‘aki ha hu‘akau pauta. Na‘a´ ku fetu‘utaki ki he kautaha ‘oku ‘iloa ko e La Leche League, pea na‘a nau ‘omai ha ngaahi fakamatala fekau‘aki mo ha founga ke toe lahi ange ‘a e hu‘ahuhu ke fafanga faka‘aho‘aki ‘eku pēpee´. Ko ‘eni ‘oku mei ta‘u taha ‘eku pēpee´, pea ‘oku ou kei ‘alu ma‘u pē ‘o fafanga lolotonga ‘a e kai ho‘ataa´, pea ‘oku ‘ikai ke to e fafanga‘aki ha me‘a kehe lolotonga ‘a e ‘aho´.
‘E lelei ange pē ‘a ho‘o fakahuhu ho‘o pēpee´ ‘i ha fa‘ahinga taimi pē – Fakahuhu ho‘o tama´ ki he fuoloa taha te ke lava´.
Hanah - ‘Oku fa‘a ngāue ‘a Hannah mei ‘api pea ‘i he taimi ‘e ni‘ihi ‘oku fa‘a ‘alu pē mo ‘ene pēpee´ ki he ngāue´. ‘Oku uike ‘e 10 ‘ene pēpee´.
Na‘e fiema‘u keu foki ki he ngāue´ he vave taha´ hili ‘a hono fā‘ele‘i ‘o Tyler koe‘uhi kou tokotaha pē. ‘Oku ou monu‘ia he ‘oku ou ngāue ‘i ha ngāue‘anga ‘oku lava pē keu ‘alu mo ‘eku pēpee´ ki ai. ‘Oku mohe pē ‘i ha mohenga pēpē ‘i hoku tafa‘aki´. ‘Oku faingamālie pē keu fakahuhu ‘i ha fa‘ahinga taimi pē. ‘Oku faingamālie he lolotonga´ ni ‘i he ‘ene kei valevale´, kā ‘e fiema‘u keu kumi ha tokotaha ke ne tokanga‘i ‘i ha‘ane fu‘ulahi hake. Na‘e fu‘u mamahi ‘aupito ‘a e taimi fakahuhu´ he na‘e mamulu hoku mata‘i huhu´ he māhina kuo ‘osi´. Na‘a´ ku ‘alu ki he senitā ‘oku nau tokangaekina ‘a e fakahuhu ‘o e pēpee´, pea na‘a nau fakahinohino mai ‘a e founga totonu ‘a hono fakahuhu ‘a ‘eku pēpee´ pea kuo lelei ‘a e me‘a kotoa. ‘Oku ou monu‘ia he ‘oku ou nofo fakataha mo ha tokotaha ‘oku manako ki he feime‘atokoni´ pea ‘oku´ ne ngaahi ‘emau fakaefiafi he meimei ‘aho kotoa pē, pea ‘oku fa‘a ha‘u ‘eku fine‘eiki he fakaosinga ‘o e uike´, kae lava keu ki‘i mālōlō.
Tauhi lelei´ – kole ha tokoni mei ho ngaahi kaungame‘a´, fāmili´ mo e kāinga´.
Ruby – ‘oku to‘otama ‘a e hoa ‘o Ruby ko Joe ‘i he ‘ena pēpee´ he māhina ‘e 5, lolotonga ‘oku ako ‘a Ruby he ‘Iunivesiti´.
‘Oku tokanga‘i ‘e Joe ‘a Isaac ‘i he taimi ‘oku ou ‘alu ai ki he ‘eku kalasi´ ‘i he pongipongi´. Kimu‘a pea´ u mavahe mei ‘api´ ‘oku ou fakahuhu ‘eku pēpee´ pea´ u tatau nima hoku hu‘ahuhu´ ke toki fafanga‘aki ‘e Joe ‘a e pēpee´ lolotonga ‘eku mavahe mei ‘api´. ‘I he ‘eku fa‘a a‘u mai ki ‘api fakafuofua ki he 1:30, kuo taimi ke to e fafanga. ‘Oku kamata ngāue ‘a Joe he 4:00, ‘oku ‘i ai pē ha ki‘i taimi si‘i ke mau feohi ai kimu‘a pea mahave mei ‘api. Na‘a´ ku ako ‘a e founga fakahuhu´ ‘i he ‘eku fa‘a sio ‘i he founga fakahuhu ‘a hoku tokoua´.
‘E faingamālie ‘a hono fakahuhu ‘o e pēpee´ ‘i hono toutou fakahuhu´ – pea ‘e to e lahi ange ai ‘a e hu‘ahuhu´.
Caro – kuo to e foki ‘a Caro ‘o ngāue taimi kakato ‘i he uike ‘e 13 ‘ene pēpee´ ko Willa. ‘Oku tokanga‘i ‘a Willa ‘e he ‘ene tamai´.
Na‘a´ ku ki‘i hoha‘a he teu foki ki he ngāue´ – kuo pau ke mau taukei ‘i he ngaahi founga ki he hu‘ahuhu´, ngaahi pamu´ pea mo e hina hu‘akau´. Na‘e tokoni lahi ‘aupito ‘a ‘emau mā‘uli´, he na‘a´ ne fale‘i mai ke fakamu‘omu‘a ‘a hono fakahuhu ‘o e pēpee´ kimu‘a pea toki ngāue‘aki ‘a e hina´ mo e pamu´. Na‘e to e tokoni lahi mo e neesi ‘a e pēpee´. Na‘a´ ne fakalotolahi mai ki hono ako‘i ‘a e tamai ‘a Willa ke poto he fafanga hina´. Na‘a´ ku feinga lahi ke ‘oua teu mā ‘i hono tatau hoku hu‘ahuhu he ngāue´ – na‘e pau ai keu fa‘a mavahe mei ha ngaahi fakataha pe fakafeohi ke lava ‘o fakahoko ‘a e tatau hoku hu‘ahuhu´. Na‘e fa‘a kau kovi ‘a e loto -hoha‘a´, fieinua´ pe fiekaia´ ke si‘i ange ‘a hoku hu‘ahuhu´ he ngāue´ pea ‘i he ngaahi ‘aho ‘e ni‘ihi na‘a´ ku feinga lahi ke ‘oua teu loto-hoha‘a kimu‘a pea´ u toki tatau ‘a hoku hu‘ahuhu´. Na‘e tokoni lahi ‘eku fakapipiki ha ‘ū tā ‘o Willa he holisi´ pea´ u hiki ‘i he ‘eku tohinoa´ ha taimi mālōlō pau ‘e ua he ‘aho kotoa pē ke tatau ai hoku hu‘ahuhu´ pea hiki ha fakamanatu he tohinoa´ keu foki mo e hu‘akau´ ki ‘api. Na‘e tokoni lahi ‘aupito ‘eku pule´ mo e timi ngāue´.
Kapau ‘oku´ ke fakahuhu, fakapapau‘i ‘oku´ ke ma‘u ha me‘atokoni lelei pea inu e vai´ ke lahi.
Hinemoa – na‘e foki ‘o ngāue ‘i he māhina 6 ‘ene pēpee´. Kuo kau atu ‘a e pēpee´ ki he ako teu´ pe kōhanga reo.
‘Oku ‘ave ‘a Ani ki he akoteu´ pe kōhanga lolotonga ‘eku ngāue´. Ko e ‘aho femo‘uekina. ‘Oku ou fakahuhu ‘i he ‘ene fuofua ‘ā hake he pongipongi´ pea toe fakahuhu kimu‘a pea ma mavahe mei ‘api´. ‘Oku ou tatau tu‘o ua hoku hu‘ahuhu´ lolotonga ‘eku ‘i he ngāue´ (‘oku ‘ikai ha‘aku taimi kai ho‘atā ka ‘oku fuoloa ange ‘eku taimi mālōlō ‘i he houa pongipongi´ pea mo e ‘osi ‘a e kai ho‘ataa´). ‘Oku ou totongi keu ngāue‘aki ha pamu ‘uhila ki hono tatau hoku hu‘ahuhu´. ‘Oku ou ‘alu ki he loki tokoni fakafaito‘o´ (first aid room), ‘o tatau ‘a e hu‘ahuhu´ ki ha ngaahi hina! ‘Oku fakafiemālie he ko au tokotaha pē ‘i he loki´. Na‘e ‘ikai ke fu‘u lahi ‘a e hu‘akau na‘e ma‘u ‘i he ‘eku ‘uluaki kamata tatau hoku hu‘ahuhu´ – ka na‘a´ ku fetu‘utaki ki he falemahaki na‘e fā‘ele‘i ai ‘a Ani´ pea na‘a nau fakahoko au ki ha tokotaha mataotao ki he fakahuhu´ pea na‘a´ ne tokoni lahi kiate au. ‘Oku ‘ikai ke ‘i ai ha ‘aisi ‘i he ngāue´ ko ia ai ‘oku ou tuku ‘a e hu‘akau´ ‘i ha kula ‘aisi kae ‘oleva ‘oku ou toki foki ki ‘api. ‘Oku ou ‘ave ‘a e hu‘akau na‘e tatau ‘i he ‘aho ‘aneafi´ ke fafanga‘aki ‘i he akoteu´. ‘Oku nau tokoni lahi pea ‘oku nau poupou ki he ‘eku faka‘amu ke fakahuhu ma‘u pē ‘eku pēpee´. ‘Oku mahu‘inga ‘aupito kiate au ‘eku ‘ilo‘i ‘oku lelei ‘aupito ‘a e me‘a ‘oku fafanga‘aki´.
Fakahoko ha fakaangaanga kimu‘a pea ke toki foki ki he ngāue´ ke fakapapau‘i ‘oku maau ‘a e me‘a kotoa ‘o e ‘aho ko ia´.
Ngaahi ma‘u‘anga tokoni kiate koe´
Kole tokoni ki ho fāmili´ mo e ngaahi maheni´
- Fakapapau‘i ‘a e ngaahi me‘a ‘oku´ ke fiema‘u´: ngaahi ngāue faka‘api, feime‘atokoni, sōpingi, fō, tokanga‘i ‘o e fānau lalahi´.
- ‘E lava ke tokoni ho hoa/ngaahi mēmipa ho fāmili´ ki hono tokanga‘i ‘o e pēpee´ ‘i hono kaukau‘i, va‘inga mo ia, hiva, fetongi hono taipa´, lau konga, mo e lue mo kinautolu.