Rheumatic fever - information sheet - te reo Māori - HE8174

He kōrero whakamārama

Te mate rūmātiki

Ko te mate rūmātiki he māuiui kaha rawa e pā kinotia ai te manawa. Ko te whana o te korokoro he tohumate wawe me mātua mataara. Ka pā tēnei mate ki te tangata kei te 3 ki te 35 tau te pakeke.

Ko te noho tahi ki tētahi e mate ana i te mate rūmātiki, he hiki i te tūpono ka pāngia hoki koe.

Whakapā atu ki tō GP, ki tō tākuta, ki tō kaiwhakarato hauora, me waea kore utu rānei ki Healthline 0800 611 116, ahakoa te hāora 24/7 ki te whana te korokoro o tētahi tangata kei tō whare, kei te 3 ki te 35 tau tōna pakeke.

Me kimi kupu ārahi ia te wā ka whana he korokoro, he āheinga nō te kitakita mate rūmātiki kia hoki mai.

Ahakoa pea ko te korokoro whana ka mātāmua mai, he hua kino anō tō te mate rūmātiki, arā:

• ka pā kinotia te manawa.
• ka mamae ngā turi, ngā punga, ngā tuke, me ētahi atu pona.
• ka kori poka noa nei te ringa.

Ina pāngia te tangata e te mate rūmātiki, ka tūkinotia pea ngā pūtau o te manawa. Ka kīia tēnei he mate manawa rūmātiki. Me wero te hunga e pāngia ana e te mate manawa rūmātiki ki te paturopi ia 28 rā (whā wiki) mō te 10 tau neke atu, hei ārai i te hokinga mai o te mate rūmātiki, ā, hei aukati hoki i te tūkino rawatia o te manawa. I ētahi wā, ko ētahi e pāngia ana e te mate rūmātiki me hāpara te manawa.

Ka takea mai te mate rūmātiki i hea?

Ko te mate rūmātiki ka pūtake ake i tētahi huakita e kīia nei ko te Group A Streptococcus, arā, te “strep”.

Ka noho tēnei kitakita ki te korokoro o ētahi tāngata me te kore o te tohumate e puta, engari anō ētahi, ka whana te korokoro, ka pokea rānei (e kīia nei he mate korokoro strep).

Ko ētahi tāngata e pāngia ana e te mate korokoro strep ka pāngia hoki e te mate rūmātiki. Me wawe te kimi rongoā mō te korokoro e whana ana, hei kaupare i te kitakita e kore ai e horapa.

Ko ētahi rangahau e kī nei he hononga pea tō te mate kiri strep ki te mate rūmātiki, engari kāore anō kia mārama rawa mēnā koirā tonu te pūtake o te mate.

Ngā tohumate - Ngā āhuatanga ka kitea, ka rangona 

Me wawe te kimi rongoā mō te korokoro e whana ana

Ko te whana o te korokoro te tohumate mātāmua o te mate korokoro. Mō te tamaiti, ko te tohu o te korokoro whana, he uaua pea tana horo, tana kai, tana inu.

Kia mataara ki ngā tohumate o te mate rūmātiki

Ehara i te mea katoa te hunga ka pāngia e te mate korokoro ka pāngia anō hoki e te mate rūmātiki.

Ko te hunga ka pāngia e te mate rūmātiki ka pāngia anō hoki e ēnei tohumate e whai ake nei i roto i te wiki kotahi, i ngā wiki e rima nō muri i te whana o te korokoro:

• he pono mamae – koinei te tohumate ka kaha kitea. Ka māngeongeo, ka pupuhi, ka wera anō hoki pea ngā pona. Ko ngā pona pēnei i te hope, i te turi, i te tuke, i te punga me te whatinga ringa. He pona anō pea ka mamae i roto i ngā rā. Mā te pona mamae e kokekoke ai, e ngoikore ai te hīkoi, he mamae rawa nōna.
• Te hē o te manawa — tērā pea ka hē te manawa i te wā e kori ana.
• He hakihaki.
• He puke iti, mamae kore ka puta i raro i te kiri o te tuke, o te whatinga ringa, o te turi, o te punga, o te tuarā.
• Ka kori poka noa nei te ringa, te waewae, te arero, me te kanohi. Tērā e pōhēhētia pea he tūtū tamariki noa iho nei te mahi, he kore rānei e noho puku, ā, ka uaua pea te tuhituhi. Ka mutu te kori pēnei ka moe ana.

Ko te tamaiti me te rangatahi pea ka:

• ngau te puku.
• whakaheke taimaha.
• ka kino te ngenge.
• ka mau roa te kirikā 38°C neke atu rānei te wera, mō ngā rangi e toru pea.

Haere nei te wā, ka ngaro te nuinga o ēnei tohumate. Engari ko te tūkino i te manawa ka mau tonu pea.

Ko te rapu āwhina hauora

Mēnā e whana ana tō korokoro, tō tētahi rānei o tō kāinga kei te 3 ki te 35 tau te pakeke, whakapā atu ki tō GP, ki tō tākuta, ki tō kaiwhakarato hauora rānei, me waea kore utu rānei ki Healthline 0800 611 116 i ahakoa te hāora 24/7.

Tērā pea ka whakamātauhia koe e te kaiwhakarato hauora mō te tūpono pāngia koe e te mate korokoro, ka whāngaihia pea koe, koutou rānei o tō kāinga ki te rongoā paturopi. Mā te kai rongoā paturopi e āraia atu ai te horapa haere o te mate rūmātiki ki a koe, ki tō whānau.

Ka pāngia ruatia ētahi e te mate rūmātiki, nō reira me mātua whakamātau ngā korokoro ia te wā ka whana.

Ka hiahia pea tō tākuta ki te whakamātau i ō kiri mō te tūpono kua pokea e te kitakita strep, kia whāngaihia mai ai hoki ki te rongoā paturopi. Mā te pokea o te kiri ki te mate strep ka:

• pupū ake pea he hoipū māngeongeo ka mārō, ka hakihaki (ki te ihu, ki te waha, ki te waewae i te nuinga o te wā),
• ka māngeongeo pea, ka wera, ka pupuhi, ka pāwera rānei te kiri.

Te Kaupare i te Mate

Ka horapa noa te mate korokoro strep i te kāinga, inā koa ko te whare he tokomaha ngā tāngata e noho ana, e moe ana i te rūma kotahi.

Heoi, he tikanga ka taea hei whakamimiti i te tūpono ka horapa te mate korokoro:

• Kia kaua e inu mai i te pounamu kotahi, e kai me te taputapu kotahi, e ngau kai hei whāngai atu māu ki te pēpi. Mā konei e whāngaihia atu ai te kitakita strep mai i tētahi ki tētahi.
• Kia kaua e tao kai mō ētahi atu nōu ka māuiui, nō te kiri ka pokea.
• Kia hīpokitia te waha me te ihu ka mare ana, ka tīhei ana, kia makaia atu te tīhū paru, kia horoi, kia whakamaroke hoki i ō ringaringa ki te hopi me te wai.
• Kia kaua e moe te tokomaha i te rūma kotahi, i te moenga kotahi, mēnā e taea ana te whakawehewehe.

Mō ētahi atu whakamārama

• Toroa te paetukutuku o Hauora Aotearoa | Te Whatu Ora Rheumatic fever
• He ratonga kore utu te New Zealand Relay Services kei nzrelay.co.nz mēnā he tangata Turi koe, he taringa āhua turi ōu, he tangata turi matapō koe, he ārai whakaputa kupu rānei ōu.
• Waea atu ki Healthline 0800 611 116 ahakoa te hāora o te rā 24/7 mō ētahi tohutohu hauora kore utu, me ētahi mōhiotanga hei ārahi i tō ara whakamua. E wātea ana ki a koe he kaimātai hauora Māori ki te waea koe i waenga i te 8am me te 8pm. He ratonga whakawhiti reo, NZ Relay Service hoki e wātea ana ki a koe.
• Mā te hunga e noho ana, e toro ana rānei ki ngā wāhi tuawhenua, ka taea te whakapā atu ki tētahi tākuta i ngā hāora kore mahi ki Ka Ora Telecare 0800 2 KA ORA (0800 252 672) rānei Ka Ora Telecare Kei te wātea tēnei ratonga mai i te 5.00pm ki te 8.30am i ngā rā o te wiki, ā, 24 haora ia rā i ngā rā whakatā me ngā hararei tūmatanui.
• He waea motuhake mō te hunga hauā e wātea ana i te Mane ki te Paraire, mai i te 8.00am ki te 5.00pm. Waea koreutu ki 0800 11 12 13 tukua rānei he kuputuhi ki 8988 mō ētahi kupu āwhina, whakamārama, me toro rānei i a Disability Helpline