Make your car smokefree and vapefree - Multilingual - HE1803
Leaflet on keeping your car smokefree and and not exposing passengers, especially children, to the risk of secondhand smoke, or to the negative example of smoking. Describes the risks of secondhand smoke, which can increase the likelihood of chest infections and contains many poisons known to cause cancer. Information in English, te reo Māori, Cook Islands Māori, Samoan, Tongan, Niuean, and Fijian.
The full resource:
Make your car smokefree and vapefree
Kia auahi kore, kia hākohu kore te waka
‘Akariro ‘i tō’ou mōtokā, ‘ei ngā’i kai ‘ava’ava-kore, ‘ē te kai ‘ava’ava-vaipa-kore
Ia aua nei ulaula ma vape nisi i lau taavale
Tapu‘i ‘a e ifi tapaka mo e veipi ‘i ho kaa´
Taute ke nakai maeke ke ula mo e vape i loto he motokā haau
Me tabu na vakatavako se vape ena nomu motoka
ENGLISH
Make your car smokefree and vapefree
It’s illegal to smoke or vape in a vehicle when there are children under the age of 18 present.
Smoking in the car is harmful to your children
- Children who breathe secondhand smoke are more likely to develop illnesses such as chest infections, glue ear and asthma.
- Young people who have whānau and friends who vape or smoke are more likely to take up vaping or smoking.
Secondhand smoke is a mix of smoke from the burning end of a cigarette plus the smoke blown into the air by the person smoking. It contains more than 200 poisons, some of which can cause cancer
Secondhand smoke in your car
- Winding the window down will not remove all of the poisons.
- The poisons will linger long after the smoke and smell have disappeared.
- Children are not able to move away from secondhand smoke in a car.
Tips to make your car smokefree and vapefree
- Make a rule—your car is smokefree and vapefree at all times for everyone.
- Clean out your car ashtray.
- Remove the car cigarette lighter.
- Let other people know—put a smokefree sticker on your car window. You can order stickers at Smokefree.org.nz and HealthEd
- Place your vape device out of sight and reach.
Be a positive role model and donʻt smoke or vape around children at any time. Theyʻll be less likely to take up smoking and vaping.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
TE REO MĀORI
Kia auahi kore, kia hākohu kore te waka
He takahi ture te kai hikareti, te hākohu i te waka me he tamaiti kei roto kāore anō kia 18 ōna tau.
Ko te momi i te waka he tūkino i te hauora tamaiti
- Ko ngā tamariki ka ngongo i te auahi taurua o te hikareti, ka kaha ake te pāngia e te mate pūkahu, e te taringa hoi me te huangō.
- Mō te taiohi he whanaunga, he hoa hākohu, kai hikareti ōna, ka kaha ake te tūpono ka hākohu, ka kai hikareti hoki ko ia.
Ko te auahi taurua he whenumitanga o ngā hau o te hiku wera o te hikareti me te auahi ka puhaina e te kaimomi ki te hau. Neke atu i te 200 ōna paihana, ka takea mai i ētahi te mate pukupuku.
Te auahi taurua me tō waka
- E kore e puta ngā paihana katoa i te huaki noa i te matapihi.
- Ka noho roa ngā paihana ahakoa ngaro pea te auahi me te kakara.
- Kāore he putanga i te waka e karo ai te tamaiti i te auahi taurua.
He āwhina e auahi kore ai, e hākohu kore ai te waka
- Whakatapua - me auahi kore, me hākohu kore te waka i ngā wā katoa, ahakoa ko wai.
- Tahia ngā paru o te ipu kawe ngārehu.
- Tukua te pūahi hikareti kia ngaro.
- Whakamōhiotia atu - tāpirihia he tohupiri auahi kore, hākohu kore ki te matapihi o te waka. Tonoa he tohupiri i Te Whatu Ora resource store | Smokefree & Vapefree me Smokefree/Vapefree – HealthEd
- Me waiho anake i te tākohu ki te wāhi e kore e kitea, e taea.
Kia tika te whakatauira atu, me kaua e kai hikareti, e hākohu me he tamaiti i konā. Ka iti iho te tūpono ka tahuri atu ko ia ki te kai hikareti, ki te hākohu.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
TE REO MĀORI KŪKI ‘AIRANI (Cook Islands Māori)
‘Akariro ‘i tō’ou mōtokā, ‘ei ngā’i kai ‘ava’ava-kore, ‘ē te kai ‘ava’ava-vaipa-kore
Kā ‘apa koe ‘i te ture, mē kai ‘ava’ava, mē kore, kai ‘ava’ava-vaipa koe, ‘i roto ‘i tēta’i ‘apinga ‘aka’oro, ‘e tamariki tō roto, ‘i raro ake ‘i te 18 mata’iti.
’E mea kino te kai‘ava’ava ‘i roto ‘i te mōtokā, nō tā’au tamariki
- Ko te au tamariki ka ‘akaea ki roto ‘i te aua’i ‘ava’ava a tēta’i e kai ‘ava’ava ra, ka tū’ia rātou e te au tū maki, mei te au maki umauma, taringa tāturi-pipiri, ‘ē te a’o potopoto.
- Ko te au māpū tamariki ‘e kōpū tangata, ‘ē te au taeake tō rātou e kai ‘ava’ava-vaipa, mē kore, ‘e kai ‘ava’ava ana, ‘i te ma’ata’anga o te taime, kā kai ‘ava’avavaipa, mē kore, kai ‘ava’ava rāi rātou.
Ko te aua’i ‘ava’ava, o tēta’i ‘e kai ‘ava’ava ra, ‘e kā’iro aua’i tē reira mei te ‘ope kā ‘ō te ‘ava’ava, kāpiti atu ki te au’ai e pupui’ia ra ‘ē te tangata kai ‘ava’ava ki roto ‘i te reva. Tei roto ‘i reira, ma’ata atu ‘i te 200 au poitini, ko tēta’i pae, nā rātou e ‘akatupu ana ’i te maki ‘ōviri.
‘Akaea ‘i te aua’i ‘ava’ava a tēta’i ‘e kai ‘ava’ava ra, ‘i roto ‘i tō’ou mōtokā
- Kāre te tāviri’anga ‘i te māramarama ki raro, ‘e ‘apai-kē atu ‘i te katoa’anga ‘ō te poitini.
- Kā vai rāi te poitini ‘i muri roa ake ‘i te ngaro’anga ‘ō te aua’i, ‘ē te ‘aunga.
- Kāre e rauka ‘i te tamariki, ‘i te ‘akaātea mai mei te aua’i ‘ava’ava a tēta’i e kai ‘ava’ava ra ‘i roto ‘i te mōtokā.
Au rāvenga kia riro tō’ou mōtokā, ‘ei ngā’i kai ‘ava’ava-kore ‘ē te kai ‘ava’ava-vaipa-kore
- ‘Anga ‘i tēta’i ture – ‘e mōtokā kai ‘ava’ava-kore ‘ē te kai ‘ava’ava-vaipa-kore tō’ou, ‘i te au taime ravarāi, ki te kātoatoa.
- Tāmā atu ‘i te patu re’u ‘ava’ava ‘o tō’ou mōtokā.
- ‘Apai-kē atu ‘i te māti tutungi ‘ava’ava ‘ō te mōtokā.
- ‘Akakite ki tēta’i tangata - tuku ‘i tēta’i peapa tāpipiri, kai ‘ava’ava-kore ‘ē te kai ‘ava’ava-vaipa-kore, ki runga ‘i te māramarama ‘ō tō’ou mōtokā. Ka rauka ‘iā koe, ‘i te ‘ōta atu ‘i te au peapa tāpipiri ki kō ‘i te Smokefree.org.nz ‘ē te HealthEd
- Tuku atu ‘i tā’au vaipa, ‘auraka kia kitea, ‘ē kia taeria’ia.
Kia riro koe ‘ei ‘ākara’anga meitaki, ‘ē, ‘auraka ‘ē kai ‘ava’ava, mē kore, kai ‘ava’ava-vaipa, takapini ‘i te au tamariki, ‘i tēta’i ‘uātu taime. Kā riro teia ‘ei ‘akaiti mai ‘i tō rātou ‘inangaro ‘i te kai ‘i te ‘ava’ava, mē kore, kai ‘ava’ava-vaipa.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
GAGANA SĀMOA (Samoan)
Ia aua nei ulaula ma vape nisi i lau taavale
E solitulafono le ulaula pe vape i totonu o se taavale pe a iai tamaiti e i lalo o le 18 tausaga le matutua.
O le ulaula i totonu o le taavale e lamatia ai ou alo
- O tamaiti e manavaina le asu a i latou o loo ulaula e ono aafia gofie i ma'i e pei o le fatafata vaivai, faaletonu taliga ma le sela.
- O tamaiti e iai aiga ma uo e vape pe ulaula, e telē le avanoa e vape ma ulaula ai.
O le asu mai tapaa a isi e filogia ai le asu mai le vaega lea e mumu o le sikareti ma le asu lea e feula e le tagata ulaula i le ea. E 200 kasa oona o lo o iai, o nisi e tupu ai le kanesa.
O le asu o tapaa i totonu o lau taavale
- O le viliina i lalo o le faamalama e lē aveesea uma ai le oona.
- E taai pea le oona tusa pe leai se asu ma se manogi.
- E le mafai e tamaiti ona o ese mai ma le asu i totonu o se taavale.
Fesoasoani ina ia aua nei ulaina ni sikareti po o le vape i totonu o lau taavale
- Fai se tulafono – o lau taavale e sa ai le ula tapaa ma le vape i taimi uma mo tagata uma.
- Faamama le ta lefulefu o lau taavale.
- Aveese le afi tutu sikaleti o lau taavale.
- Faasalalau atu i isi tagata – faapipii le sticker smokefree ma le vapefree i le faamalama o lau taavale. E mafai ona aumai/oka au stickers mai le Smokefree.org.nz ma le HealthEd
- Tuu lau masini vape i se mea e le iloa ma au iai.
Ia fai oe ma faataitaiga lelei ma aua le ulaula pe vape i autafa o tamaiti i taimi uma. E laitiiti ai foi le avanoa e ulaula pe vape ai latou.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
LEA FAKA-TONGA (Tongan)
Tapu‘i ‘a e ifi tapaka mo e veipi ‘i ho kaa´
‘Oku ‘ikai fakalao ke ke ifi tapaka pe veipi ‘i ho me‘alele´ lolotonga ‘oku ‘i loto ha fānau ‘oku nau ta‘u si‘i hifo he 18.
‘E uesia ‘a e mo‘ui ‘a ho‘o fānau´ ‘i ho‘o ifi ‘i he loto kaa´
- ‘E lava ke fakatupu ‘e he mānava‘aki ‘e he fānau´ ‘a e kohu mei he ifi tapaka´ ha ngaahi mahaki ‘o kau ai ‘a e mahaki‘ia ‘o e ma‘ama‘a´, mapuni ‘a e telinga´ mo e mahaki hela´.
- ‘Oku lahi ‘aupito ‘a e fānau ‘oku nau ifi tapaka pe veipi koe‘uhi he na‘e ifi tapaka pe veipi ‘a honau fāmili´ pe kaungāme‘a´.
Ko e kohu mei he ifi tapaka´, ko e ‘ahu ia mei he vela ‘a e sikaleti´ fakataha mo e ‘ahu ‘oku puhi ‘e he tokotaha mama tapaka´. ‘Oku fakafuofua ki he ‘ahu kona ‘e 200 tupu, ko e konga ‘o e ngaahi ‘ahu kona ko ‘eni´ ‘oku nau fakatupu kanisā.
Ko e kohu mei he ifi tapaka ‘i ho‘o kaa´
- ‘E ‘ikai ke ‘osi kotoa ‘a e ‘ahu kona´ ki tu‘a ‘i hono tukuhifo ‘a e sio‘ata´.
- ‘E kei nofo pē ‘a e ‘ahu kona´ ‘o fuoloa ange mei he ‘osi ‘a e kohu mo e namu tapaka´ ki tu‘a´.
- He ‘ikai ke lava ‘a e fānau´ ‘o mavahe mei he ‘ahu kona mei ho‘o ifi tapaka´.
Ko ha ngaahi tokoni ke ta‘ofi ai ‘a e ifi tapaka´ mo e veipi ‘i ho‘o kaa´
- Fokotu‘u ha lao – tapu‘i ‘a e taha kotoa mei he ifi tapaka mo e veipi ‘i ho‘o kaa´ ‘i fa‘ahinga taimi pē.
- Fufulu ‘a e me‘a tūtū tapaka ‘i ho kaa´.
- To‘o ‘aupito ‘a e me‘a tutu tapaka ‘i ho‘o kaa´.
- Fakamahino ki he ni ‘ihi kehe´ – fakapipiki ha fakatokanga ‘oku ‘ikai ngofua ‘a e ifi tapaka pe veipi ‘i ho kaa´. ‘E lava ke ma‘u ha‘o fakatokanga ke fakapipiki mei he uepisaiti Smokefree.org.nz mo e HealthEd
- Fufu’i ‘a ho‘o me’aifi veipi´.
Tā ha sīpinga lelei pea ta‘ofi ‘a e ifi tapaka mo e veipi ‘i he ngaahi feitu‘u ‘oku ‘i ai ‘a e fānau´. Mahalo he ‘ikai kenau kamata ifi tapaka pe veipi kapau te ke fakahoko eni.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
VAGAHAU NIUE (Niuean)
Taute ke nakai maeke ke ula mo e vape i loto he motokā haau
Pehē mai e matafakatufono tohi, nakai maeke ke ula po ke vape i loto he motokā kaeke kua fai tama i lalo hifo he 18 e tau moui ki loto he motokā.
Hagahagakelea ke he moui he tau fanau haau kaeke ka ula a koe i loto he motokā
- To moua he tau fanau e tau kafokia tuga e gagao fatafata, teliga pela mo e iniini kaeke ka fafagu hake e lautolu e tau ahua tapaka.
- Kitia ki ai to liga ula po ke vape e tau fanau fuata kaeke ka ula po ke vape falu kapitiga po ke magafaoa ha lautolu.
Ko e tau ahua tapaka moua mai he matapotu kā tapaka kua vela mo e lalafi atu ke he tau ahua ne puhi mai ki fafo he tagata ne ula. Ha hā he tau ahua nai molea e 200 vaikona, falu ne maeke ke moua he tagata he kenesā.
Tau ahua tapaka i loto he motokā haau
- Pete ni ka vilo hifo e tau hio motokā, nakai maeke ke utakehe oti e tau vaikona.
- Pete ni ka galo e tau ahua mo e namu tapaka, mau agaia ni e tau vaikona ki loto he motokā.
- Nakai maeke e tau fanau ke puipui a lautolu mai he tau ahua tapaka i loto he motokā.
Falu a lagatau taute ke nakai maeke ke ula mo e vape i loto he motokā haau
- Taute taha peehiaga - nakai maeke ke ula po ke vape i loto he motokā haau he tau magaaho oti.
- Fakameā e kapiniu potu tapaka he motokā.
- Utakehe e afi hila he motokā.
- Fakailoa ke he falu tagata - pili hake e fakamailoga nakai maeke ke ula po ke vape he hio motokā. Ka manako fakamailoga, kumi atu ke he Smokefree.org.nz mo e HealthEd
- Toka fakagalo mo e fakamamao e vape mo koe.
Lali ke eke a koe mo tagata fakafifitakiaga mitaki mo e nakai ula po ke vape kaeke kua fai fanau mo koe. To liga nakai maeke a lautolu ia ke ula po ke vape ka pihia e tauteaga haau.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
VOSA VAKAVITI (Fijian)
Me tabu na vakatavako se vape ena nomu motoka
E cala vakalawa na vakatavako se vape ena dua na motoka ni ra tiko kina na gone era se bera ni yabaki 18.
Na vakatavako e loma ni motoka e veivakaleqai vei ira na luvemu
- O ira na gone era ceguva na kubou ni vakatavako era dau tauvimate vakalevu me vaka na mate ni mabu, mate ni daliga kei na cegu oca.
- O ira na itabagone e tiko na nodra matavuvale kei na itokani o ira era vape se vakatavako, era na yaco mera vakatavako se vape talega.
Na kubou ni tavako sa ikoya na veiwaki vata ni kubou mai na mua ni tavako e kama tiko kei na kubou e uvuca tani mai o koya e vakatavako tiko. E tiko kina e sivia na 200 na paisoni, eso vei ira e rawa ni vakavuna na kenisa.
Kubou mai na tavako kei koya e vakatavako ena nomu motoka
- Ke biu sobu na katubaleka ni motoka ena sega ni kauta laivi kece na paisoni.
- Na paisoni ena tu vakabalavu tu ga dina, ni sa yali na kubou kei na iboi.
- Era sega ni rawa ni dro tani na gone mai na kubou ni tavako ena loma ni motoka.
Na ivakasala mo cakava me kua na vakatavako se vape ena nomu motoka
- Mo biuta e dua na lawa ni na nomu motoka. Sa tabu na vakatavako kei na vape ena veigauna kece vei ira na tamata kecega.
- Vakasavasavataka na tere ni kavuru.
- Kauta laivi na masese livaliva ni motoka.
- Me ra kila na tamata tale eso-biuta e dua na sitika ni vakatabui na vakatavako kei na vape ena nomu katubaleka ni motoka. E rawa ni o otataka na sitika ena Smokefree.org.nz kei na HealthEd
- Maroroya na nomu vape me kua ni laurai se dua e rawa ni taura.
Mo ivakaraitaki vinaka ka kakua ni vakatavako se vape wavoliti ira na gone ena dua na gauna. Era na sega ni vakamuri iko.
Secondhand smoke | Smokefree.org.nz
Image courtesy of NZ Transport Agency